Stroje ludowe – strój orawski

stroje ludowe orawskie

Stroje orawskie, Orawa, okres międzywojenny. ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, fot. Wł. Pohorecki/ www.strojeludowe.net

Strój orawski należy do grupy strojów noszonych przez górali, zamieszkujących całe pasmo karpackie. Na jego kształtowanie miało wpływ osadnictwo wołoskie z przełomu XIV i XV w. Orawa leży na południe od głównego pasma Beskidów Zachodnich, na zachód od Podhala, w dolinie rzeki Orawy (dopływu Wagi). Położona jest w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej, której zachodnia część znajduje się po stronie polskiej, a pozostała w granicach Słowacji. Orawa to kraina górzysta, położona na wysokości 630-700 m n.p.m. Na mocy porozumienia, zawartego w 1920 r., w granicach Polski znalazła się Górna Orawa.

Strój góralski na Orawie noszony był powszechnie do I wojny światowej, później zanikł, ulegając wpływom mody podhalańskiej. Jedną z przyczyn były ustanowione w 1918 r. granice, odcinające Górną Orawę od Węgier i Czechosłowacji, na której to zaopatrywano się w materiały na stroje np. sukno na portki, czepce czy dodatki ozdobne.

Największy rozwój stroju orawskiego i jego powszechne występowanie przypada na drugą połowę XIX w., czyli czasy dobrobytu. Źródłem dochodu zamieszkującej region ludności, oprócz upraw i hodowli, było wówczas wytwarzanie tkanin, również na eksport.

strój ludowy orawski, gunia

Gunia męska, Orawa, okres międzywojenny. Rekonstrukcja ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, fot. Wł. Pohorecki/ www.strojeludowe.net

Charakterystyczną częścią męskiego stroju był kapelusz, zwany kłobukiem, czarny, filcowy, o okrągłej główce i z dużym podwiniętym rondem. Zimą mężczyźni nosili sukienne czapki z wywijanymi uszami, które na mrozie można było opuszczać na uszy. Koszule szyto z samodziałowych tkanin lnianych. Pierwotnie miały one krój typu poncho podłużnego, a później przyramkowy, niemarszczony, z wykładanym kołnierzykiem. Portki szyto z płótna samodziałowego, później z sukna domowej roboty, by następnie zastąpić je wysokogatunkowym fabrycznym suknem bystrzyckim. Krój spodni był podobny do podhalańskiego: proste nogawice, rozcięte u dołu po zewnętrznej stronie i dwie przypory przykryte klapkami u góry na przodach. Przypory zdobiły pętliceparzenice z czarnej wełnianej taśmy i tzw. siutażu. Do tego zakładano kamizelę zwaną prucnikiem, uszytą z czarnego sukna, ozdobioną białymi guziczkami. Okryciem wierzchnim były gunie o kroju poncha poprzecznego. Szyto je z folowanego brązowego sukna. Zdobione były wzdłuż przodu i na stojącym kołnierzu wielokolorowym haftem o wzorach roślinnych. Haft wykonywany był ręcznie, wełnianą przędzą. Gunia noszona była na ramionach, a zapięcie na piersiach stanowił ozdobny guz z metalowym łańcuchem lub wstążką. Gunie zostały wyparte przez szyte na wzór odzieży miejskiej kurtki i kaftany, zwane cuszkamikabatami. Kożuchy noszone na Orawie były jasnobrązowe z białymi aplikacjami. Na spodnie i koszulę górale Orawscy zakładali pasy. Na nogi zakładali samodzielnie wykonane skórzane kierpce, zawiązywane wokół kostek nawłokami. Pod koniec XIX w. zapanowała moda na buty z cholewami, które w kostce miały tzw. harmonijkę. Górale nosili także skórzane torby oraz laski zwane palicami.

strój ludowe orawski, leteca

Bluzka – leteca, Orawa, okres międzywojenny, ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, fot. Wł. Pohorecki/ www.strojeludowe.net

Dziewczęta orawskie chodziły z odkrytymi głowami, zaplatając włosy w dwa warkocze z wplecionymi kolorowymi wstążkami. Kobiety zamężne, przez zaplecione z tyłu głowy warkocze, przetykały tzw. iglicę metalową, ozdobioną ornamentem stempelkowym lub ażurowym i wokół niej zakręcały włosy, tworząc rodzaj koka, na który zakładały siatkowy czepiec. Czepce kupowano na słowackich targach. Ozdabiano je przewlekanymi przez oczka nićmi i wstążkami, które tworzyły niepowtarzalne wzory. Na czepiec zakładano chustkę: płócienną szmatkę na co dzień, a wzorzystą tybetkę wełnianą od święta. Codzienne koszule kobiece szyto z lnianych tkanin samodziałowych, świąteczne – z kupnych tkanin bawełnianych. Miały one krój przyramkowy, były krótkie do pasa, z bufiastymi rękawami. Zamożniejsze kobiety nosiły wokół szyi falbankę zwaną rojtem, która znajdowała się także przy mankietach długich i krótkich rękawów. Na koszulę zakładano gorset, zwany, tak samo jak męska kamizelka, prucnikiem. Gorsety szyto z fabrycznych tkanin, zwanych delinem lub szafotem. Noszono również latace, czyli bluzki o kroju mocno wciętym w pasie, później zastąpione modą przyniesioną ze Słowacji tzw. kabatami, noszonymi przez starsze kobiety do II wojny światowej. Kabaty były szyte z tkanin wełnianych, z obszyciami z czarnego aksamitu lub czarnego materiału imitującego baranek. Zimą wierzchnim okryciem były kacabajki, czyli szyte z sukna kurtki. Bogate góralki nosiły kożuch z naszytymi aplikacjami. Na wierzchnie nakrycie nakładały łoktusy czyli długie chusty w formie szali, szyte z samodziałowego płótna, ozdobione mereżkami. Później zastąpiono je odziewaczkami – grubymi chustkami produkcji fabrycznej. Spódnice na Orawie zwano sukniami. Najstarsze szyto z samodziałowych, niebarwionych tkanin. Później zaczęto szyć tzw. tłoczeliny – ciemnogranatowe, drukowane w biały wzór (znane również turczaniny). Płótno przeznaczone na ich szycie farbowano na Słowacji. Oprócz nich noszono suknie z tybetu, orlijonu (alpakowe) lub sztofowe (sukienne). Na spódnice zakładano przykrywające cały przód spódnicy zapaski-fartuchy zwane zapaśnicami, szyte z cienkich tkanin czarnych lub białych. Zniknęły one wraz ze zmianą kroju spódnic, które w związku z polepszeniem się sytuacji materialnej mieszkańców wsi nie były już szyte ze zgrzebnym przodem, który fartuchy miały przysłonić. Dodatkiem zdobiącym kobiecy strój były korale. Noszono jeden sznur korali prawdziwych, nazywając je podhalańskimi. Krzesanych czy inaczej sękanych, tańszych noszono dwa sznury. Uboższe kobiety nosiły zwykłe szklane paciorki. Na nogi zakładały wiązane w kostkach kierpce, takie same jak mężczyźni. Świątecznym obuwiem były topanki – sznurowane trzewiki.

Alicja Woźniak

Artykuł jest częścią tekstu pochodzącego z internetowego albumu strojeludowe.net, gdzie znajduje się rozszerzony opis oraz fotografie stroju orawskiego, jak również opisy 37 innych tradycyjnych strojów pochodzących z różnych części Polski.

Internetowy album strojeludowe.net powstał dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy, Urzędu m.st. Warszawa oraz Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego. Projekt realizowany przez Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” im. Witolda Dynowskiego.
logotypy_stroje