Stroje ludowe – strój lasowiacki

strój lasowiacki

Stroje lasowiackie, fot. Jacek Święch, wydawnictwo Muza S.A./ www.strojeludowe.net

Lasowiacy lub inaczej Lesiacy, to grupa etnograficzna, zamieszkująca rozległe obszary leżące w widłach Wisły i Sanu oraz na prawym jego brzegu. W początkach XX w. obszar, na którym ich kultura była ciągle jeszcze żywa zmniejszył się gwałtownie i ograniczał już tylko do terenów położonych na północ i wschód od rzeki Łęg (prawobrzeżny dopływ Wisły). Geografowie określają te tereny mianem Kotliny Sandomierskiej i wyodrębniają na nim dwa mikroregiony: Równinę Tarnobrzeską i Płaskowyż Kolbuszowski. Obszary te są na ogół płaskie, dobrze przystosowane do uprawiania rolnictwa, ale gleby piaszczyste i niezbyt urodzajne. Ziemie te od pradawnych czasów porastały lasy, zwane Puszczą Sandomierską. Puszczańskie obszary w dużym stopniu były królewszczyznami i przez wiele wieków stanowiły miejsce polowań, dzięki którym królewska armia, podczas wojen zaopatrywała się w mięso. Aby zagospodarować te niezamieszkałe ziemie i pozyskać je dla rolnictwa, hodowli oraz przemysłu związanego z eksploatacją lasu i rud darniowych prowadzona była szeroka akcja osadnicza. Zasiedlali je przybysze z okolic Sandomierza, osadnicy z Mazowsza, a w XVI i XVII w. często różnej narodowości jeńcy wojenni. Ci ostatni prędko wymieszali się z ludnością polską i szybko się z nią zasymilowali. Obecnie o pochodzeniu potomków tych osadników świadczą niekiedy nazwiska (np. Turczyn, Mołdoch – pochodzący z Mołdawii) oraz nazwy miejscowości (np. Szwedy, Moskale, Rusinowska Wola).

strój lasowiacki, Grębów

Strój kobiecy z Grębowa. „Lasowiacy, Stroje ludowe Rzeszowszczyzny”, Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, 1965 r., K. Suss/ www.strojeludowe.net

Mieszkańcy tych ziem, jako poddani królewscy powoływani byli do piechoty łanowej (wybranieckiej), którą na wzór węgierski wprowadził w Polsce Stefan Batory. Ta formacja wojskowa miała własną „barwę” czyli rodzaj munduru. Według miejscowej tradycji i opinii badaczy to właśnie od tego uniformu wywodzą się charakterystyczne dla tego regionu niebieskie sukmany, noszone tradycyjnie zarówno przez kobiety jak i przez mężczyzn. Z czasem, w stroju męskim zostały one zastąpione przez sukmany brązowe.

Lasowiacy stanowili grupę zamkniętą i konserwatywną. Wpłynęło na to zarówno ukształtowanie terenu (ogromne kompleksy leśne, bagna, słaba sieć dróg), jak i prymitywna, samowystarczalna gospodarka. Kolosalny wpływ na taki stan rzeczy miał też fakt, że generalnie zamieszkiwali oni ziemie niezbyt urodzajne. Ich zachowawczość była widoczna we wszystkich dziedzinach życia także i w noszonych przez nich ubiorach, a najbardziej w zdobiących je haftach. Lasowiacy przestali nosić odzież tradycyjną w latach 40. XX w., dłużej używały jej kobiety.

strój lasowiacki, Raniżów

Strój męski z okolic Raniżowa. „Lasowiacy, Stroje ludowe Rzeszowszczyzny”, Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, 1965 r., K. Suss/ www.strojeludowe.net

Stroje noszone przez mężczyzn, na całym obszarze zasiedlonym przez Lasowiaków były do siebie bardzo zbliżone. Wyraźne różnice występowały w zdobnictwie odzieży kobiecej i one to spowodowały, że wydzielono na tym terenie trzy podregiony kostiumologiczne: grębowski, kolbuszowsko-raniżowski oraz leżajski. Ich nazwy utworzono od miejscowości stanowiących lokalne centra (Grębów, Kolbuszowa, Raniżów, Leżajsk). Najdłużej, ubiory tradycyjne przetrwały w regionie kolbuszowsko-raniżowskim i dlatego opis ich elementów stanowić będzie podstawę do całościowego omówienia odzieży Lasowiaków.

Bardzo prosty ubiór, noszony przez mężczyzn tworzyły: słomiany kapelusz, czapka magiera, koszula przepasana skórzanym pasem, kaftan, spodnie, sukmana lub płótnianka, obuwie i niekiedy torba. Na strój kobiecy, w wersji odświętnej składały się: nakrycie głowy (dla mężatek cała skomplikowana konstrukcja utworzona z chamełki, czepka i zawicia lub chusta czepcowa), ponadto noszona, niezależnie od stanu cywilnego chustka, koszula, spódnica, zapaska, ciemnoniebieska sukmana, płótnianka, pas-krajka, obuwie oraz biżuteria. Stroje te, jeszcze w latach dwudziestych XX w., zarówno w wersji codziennej jak i odświętnej szyte były prawie w całości z tkanin własnej roboty, z przewagą płócien.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Artykuł jest częścią tekstu pochodzącego z internetowego albumu strojeludowe.net, gdzie znajduje się rozszerzony opis oraz fotografie stroju lasowiackiego, jak również opisy 37 innych tradycyjnych strojów pochodzących z różnych części Polski.

Internetowy album strojeludowe.net powstał dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy, Urzędu m.st. Warszawa oraz Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego. Projekt realizowany przez Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” im. Witolda Dynowskiego.
logotypy_stroje